Главная » Файлы » Рефераты » Қазақ әдебиеті



Cтуденты, аспиранты, молодые ученые, использующие базу знаний в своей учебе и работе, будут вам очень благодарны

Дулат Бабатайұлы өмірі мен шығармалары (жалғасы 4 бет)
Жарнамаға бір басып сайтка көмектес! 02.02.2012, 14:39

Ер Қосай Еспенбеттің тілегін қабыл алып, қалауын сұрайды. Салт бойынша басына үй, алдына мал салып, қалыңдық әперіп қайтарайын дейді. Көпті көрген батырдың көрегендігі шығар, әйтеуір, "көп шөбере ішінде" Еспенбеттің "ерекше тілеп тілеуін", Құдайға жалбарынумен жүреді екен.

 

Шепті бұзар деуші едім,

Жаудың туын құлатып;                     

Сұлу сүйер деуші едім,

Елден таңдап ұнатып;        

Тұлпар мінер деуші едім,

Жалын желмен сылатып;  

Найза ұстар деуші едім,

Сарағын жезбен қынатып;

Түйғын құстай алыстан

Тоят тілер деуші едім.

 

Мұндай игі сенім, асыл арман дана қарттың көкірегіне  бекер ұяламаған ғой. Еспенбет нағашы атасы ұсынған байлықтың бәрінен бас тартып, жалғыз ғана Ақбөрте тайды қалайды. Бұл да жас ұланның жаны таза, арманы биік, дүниеге қызықпайтын парасаттылығын танытады. Ер Қосайды да емірентіп, мейірін түсірген жиенінің ел баласы болғысы келген мінезі, көп құрбыларынан ерекше ізгі қасиеті болса керек.

Нағашы атасы Еспенбеттің қалаған Ақбөрте тайын беріп, әрі жиенінің біліп таңдағанына сүйсінеді. Батасын беріп тұрып, кемеңгер қарт былайша толғайды:

   

       Бірақ, балам, айтайын:             Қамалау да еліңнен,

Еліңе де барарсың,                    Табалау да еліңнен;

Тірі болсаң, еліңнің                   Өсіру де еліңнен,

Керегіне жарарсың.                   Көшіру де еліңнен;

Дос та елден, жау да елден,       Абалау да еліңнен.

Алды-артыңа қарарсың.            Бақыт та елден қонады,

Дәулет те елден болады,

Күндестік те еліңнен,                Елменен ер ержетіп,

Міндестік те еліңнен;                Емендей өсіп, толады.

 

Өмір шындығынан даналықпен қорытылған бұл терең ой өзінің мәнін әлі жойған жоқ, сірә, ешқашан жоя да қоймас.

Шынында да, нағашы атасы болжағандай жарбиып жалғыз тай мініп келген баланы еліндегілер кездеріне ілмей, Ер Қосайдың жиенін қара басын сопайтып, тай мінгізіп Қайтарған мұнысы қалай деп, алуан түрлі әңгіме қоздатады. Бірақ, Еспенбет оның бәрін құлағына ілмей, жүре береді. Сонымен үш жыл өтіп, Ақбөрте бесті ат болады. Сол кезде Жыл бұрын қайтыс болған Сәтімкұл деген атақты бидің көп халық шақырылған асы беріліп, аламан бәйге шаптырылады. Бәйгеге қосылған Ақбөрте алдымен келіп, бас бәйгеге тігілген 100 тайлақты жеңіп алады. Бірақ, "ердің сыйы – ортаға олжа салғаны" дегендей, бұл жолы да Еспенбет бәйгеге берілген жүз тайлақтан бір тайлақ та алмай, барлық олжасын қалың сыбанның ортасына салады. Өзінен атағы бұрын шыққан Ақбөртеге қызыққандар қоралап қой, үйірлеп жылқы беріп сұраса да, Еспенбет дүниеге қызықпайды, тұлпарын сатпайды.

Сөйтіп жүргенде, Қабанбай бастаған батырлар кеткен бір кекті қайтару үшін, қалмаққа қарсы аттанбақ болады. Мұны естіген Еспенбет те қару-жарақ асынып, "Ақбөртені баптайды".

 

"Басталар қашан соғыс" – деп:      

Белін шешіп жатпады,          

Түнде кірпік кақпады.              

 Ерлік қысқан кеудеге                

Ішкен асы батпады.

 

Ақыры "шу!" десе, артынан шаңды боратып, алдынан құйын оратып, бөкендей орғып" желдеткен Ақбөртесіне мініп, аттанған қалың қолға Еспенбет те ілеседі. Бұл тұстағы Еспенбетті ақын: "алыстан тоят іздеген ер", "сұңқар", "орынсыз сөз сөйлемес батагей қарттай сінелі", міндетін "айтқызбай-ақ біледі", "сыр бермейді сырттанысып", "бейне арыстан түлегі" деп бейнелейді. Осындағы жекпе-жекте ерекше назар аударарлық бір жай бар. Поэманың бас қаһарманы Еспенбеттің "алты жүз рет соғысқа кірген, алпыс алты айлалы", осы ұрыстың өзінде қазақтың жеті батырын мерт қылған қалмақ батырымен жекпе-жегі жойқын батырлардың, шын болат қару-жарақтардың, арыраған тұлпарлардың ғаламат шайқасы болуға тиісті еді. Оны қандай сұрапыл етіп суреттеймін десе де, Дулаттың ақындық қуаты, құдіреті жетер еді. Бірақ олай етпейді. Алып батырлардың бірін-бірі қалай өлтіргенін қызықтаудан даналық ұстамдылықпен бас тартады. Жырау үшін маңыздысы – елім деген ердің болғаны, оның жауын жеңіп, кегін қайтарғаны.

 

Қас қаққанша майданда           Өлімге мойынсұнғандай

Айқасқан екі ер де жоқ.            Аяқ-қолы кесілген.

Дене жатыр майданда               Тіршілік пен өлімнің,  

Қылышпен басы кесілген.        Ұзақ дауы шешілген.

  

Ақын өлген жауды табалап, айызы қанатын сөз айтпайды. Тіпті "жау" да демейді, "айқасқан екі ер" дейді.

 

Ел үшін туған ерім деп,

Бір топ келіп жыласты.

Еліме қатер жауым деп,

Өлгенін бір топ ұнасты.

 

Мұндай терең философиялық түйіндеу шапқыншылықты емес, елінің еркіндігі мен бейбіт өмірін көксеген Еспенбет батыр бейнесінің табиғатынан туындаған. Ақын қазақ қолы мен қалмақ қолы кездескен көріністі де кемел ойлы ұстамдылықпен, шынайы суреткерлік тұрғыдан сипаттайды.                                                 

 

Қарсыласып екі топ,          

Іріктеді батырды.           

Қалмақ сорып барабан,

Қазақ ұран шақырды.

 

Еспенбеттің топтан суырыла шыққан сәтінің суретінен оқырман оқиғаның қатысушысындай әсер алады. Арыстандай атылған батыр мен жолбарыстай ышқына ытырылған Ақбөрте тұлпар қаныңды қыздыра, көз алдына елестейді.

 

Топтан шығып жөнелді,

Найзаға таққан шоқтай боп.      

Ақбөрте кетті құнтиып,

Садақтан тартқан оқтай боп.

Қанға сусап қалмақ тұр

Обатұғын оптай боп.

 

Ұлы суретшінің талантына лайық жанды картина! Еспенбеттің ерлігінің арқасында қазақ жағы жауып талқандап жеңіп, кегін қайтарады, мол олжа түсіреді. Ел мүддесі мен намысын ойлаған ер Еспенбет бұл жолы да тоқпейіл әдетінен таймайды, еңбек сіңіріп тұрса да, көл-көсір олжадан ештеңе алмайды.

Ақын халыққа қамқор, елге тірек болам деген нағыз ер осы Еспенбеттей болу керек деп, оның батырлығын, ақыл-парасатын, дүниеге қызықпайтын қанағатшыл, мәрттігін өзінің замандастары мен кейінгіге үлгі етеді.

Поэма сындарлы құрылымы, суреттігімен ерекшеленеді. Оқиғаның желісі жинақы, мазмұны тартымды. Ұлы жырау талай-талай татымды ойларды, мазмұнды үлкен шеберлікпен туындының өн бойына еріп жіберген.

Туған ел, өскен жерден алыста жүрген намысты жастық асқақ арманы мен тәтті қиялын ақын мейлінше дәл берген.

 

"Ер – туыс, ит – тамаққа"

Деген жоқ па бұрынғы?

Туған ел, туған жерім бар,             

Туған елді көкседім, 

Жат елде арман – өскенім... – 

 

дейді Еспенбет. Осындай ерді өсіретін жалпы қауым, ел жұрты екендігін айтып, ақын жастарға "әрқашанда еліңмен жұртыңмен бол" – дейді.

Еспенбет поэмада тек алып күштің иесі ғана емес, сонымен бірге адал, ақ жүрек, кішіпейіл, көпшіл адам болып көрінеді. Еліне қайту, ерлікке әзірлену, батырға лайық ат таңдау елдің кегін қайтару, сый-сияпат, олжаны алу-алмау сияқты: елеулі шешімдерді өз бетімен қабылдайды.

Поэмада тек батырдың жеке тұлғасы ғана емес, сонымен бірге халық бейнесі қоса суреттеліп отырады. Ақын жорыққа аттанып бара жатқан қазақ қолын ерекше шабытпен, тапқыр да бейнелі теңеулермен әсерлі жырлайды.

 

Жөңкерілген қалың қол           Асқар белге ұқсайды.

Жүйткіген желге ұқсайды.       Кенетінен ду етсе,

Көрінісі кей кезде                     Тас қопарып, тау бұзған

Толқыған гүлге ұқсайды.         Аққан селге ұқсайды...

Мұнар түнеп, бұлт көшкен

 

Шығармадағы жау да осал емес. Жау батырын бейнелегенде ақын талай тапқыр, әсерлі теңеулер табады. Қалмақ батырын:

 

Қалмақ шықты майданға     Қайырымсыздығы – талайдың

Шамасы елу жастағы,          Жонынан алған таспаны.

Астына мінген мәнерлеп,     Кір басқан құлаш айдары,

Мақпалдай қара қасқаны.    Аждаһадан кем емес

Ерлігі елең қылмайды          Аузын ашқан айбары, –

Бір өзінен басқаны.

 

деп, әлі жеткенді аямайтын жауыз, айлалы да айбарлы аждаһа кейпінде суреттейді де, Еспенбетті осындай жойқын пәлені жеңген алып батыр, ардақты ер ретінде бейнелейді.

Көп арасында қоян жүрек қорқақ, ездерің де болатынын ақын жасырмайды. Батырлар ұран сала жауға ұмтылып, майдандасып жатқанда, өздердің тығылар жер таппай, қарадай шошып, үрейі ұшқандарын мысқылдайды.

 

Қалмақ соғып барабан,

Қазақ ұран шақырды.                        

Айбаты өсіп ерлердің,

Арыстандай ақырды.                  

Иығы түсіп өздердің,

Қоярға жанын жер таппай...

Арман көріп, аһ ұрды, –

 

деп, ерлік, ездік аралас майдан суретін алға тартады.

"Еспенбет" поэмасында ұлттық психология, салт-сана, тәрбие-өнеге үрдістері молынан көрінеді.

Поэма көлемі шағын болғанымен, мазмұны бай, бөтен сөз, бөгде шумақтардан таза жинақылығымен де ерекшеленеді. Елге қорған тұлғаны аңсаудан туған "Еспенбет" поэмасы – XIX ғасыр әдебиетінде елеулі орын алатын көркем туынды.

Категория: Қазақ әдебиеті | Добавил: Admin | Теги: (жалғасы, шығармалары, Бабатайұлы, ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ, Мен, бет), өмірі, Дулат
Просмотров: 1520 | Загрузок: 0 | Рейтинг: 0.0/0
загрузка...
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]